۱۳ آبان؛ میراث مقاومت نسلی که با خون خود انقلاب را نوشت
۱۳ آبان؛ روزی که خون دانشآموزان مسیر انقلاب را شتاب بخشید
روز دانشآموز در ایران با ۱۳ آبان گره خورده است؛ روزی که بهعنوان یکی از نقاط عطف تاریخ انقلاب اسلامی شناخته میشود. در این روز، دانشآموزان و جوانان انقلابی به مناسبت چهاردهمین سالگرد تبعید امام خمینی(ره) در محوطه دانشگاه تهران گردهم آمدند و شعارهای اعتراضی سر دادند. اما این تجمع مسالمتآمیز با تیراندازی مأموران حکومت پهلوی به خون کشیده شد و دهها نفر جان باختند.
انتشار تصاویر و خبر این کشتار در رسانههای داخلی موجی از خشم و اندوه در جامعه ایجاد کرد. امام خمینی(ره) در پیامی مردم را به صبر و امید به پیروزی نهایی فراخواند. پیامدهای این حادثه به سرعت دامان دولت وقت را گرفت؛ وزیران آموزشوپرورش و علوم به همراه رئیس تلویزیون ملی ایران استعفا دادند و دولت شریفامامی سقوط کرد. در ادامه، دولت نظامی ازهاری روی کار آمد و محمدرضا پهلوی نیز در یک پیام تلویزیونی اعتراف کرد که صدای انقلاب مردم ایران را شنیده است.
بنا بر آمار بنیاد شهید انقلاب اسلامی، در جریان اعتراضات ۱۳ آبان ۱۳۵۷ دستکم دو نفر از معترضان به شهادت رسیدند که یکی از آنان دانشآموز بود. همین واقعه سبب شد تا این روز در تقویم جمهوری اسلامی ایران بهعنوان «روز دانشآموز» ثبت شود.
کشتار ۱۳ آبان پس از واقعه خونین ۱۷ شهریور، بهعنوان یکی از تلخترین حوادث سال ۱۳۵۷ شناخته میشود. بسیاری از پژوهشگران سیاسی از جمله جواد منصوری، این روز را نقطهای تعیینکننده در تسریع روند پیروزی انقلاب اسلامی دانستهاند؛ روزی که خون دانشآموزان، مشعل آزادی را فروزانتر کرد.
از کابینه آشتی ملی تا کشتار ۱۳ آبان؛ سقوط دولت شریفامامی
پنجم شهریور ۱۳۵۷، جمشید آموزگار به فرمان محمدرضا پهلوی از نخستوزیری کنارهگیری کرد و جعفر شریفامامی، رئیس مجلس سنا، به جای او بر مسند نخستوزیری نشست.
شریفامامی کابینه خود را «آشتی ملی» نامید و تلاش داشت با سیاستهای ظاهراً آرامکننده، التهاب جامعه را کاهش دهد. اما تنها دو هفته پس از آغاز کار، با بزرگترین راهپیمایی تاریخ ایران ـ با حضور بیش از سه میلیون نفر در سراسر کشور ـ مواجه شد.
مهمترین رویداد دوران کوتاه نخستوزیری شریفامامی، فاجعه خونین ۱۷ شهریور بود؛ حادثهای که رژیم پهلوی با آن چهره واقعی خود را آشکار کرد و موجی از اعتراضات و اعتصابات سراسری را برانگیخت. در ادامه، در آبان همان سال، موج تازهای از اعتراضات مردمی سراسر ایران را فرا گرفت که حضور پررنگ دانشآموزان در آن چشمگیر بود. این حضور گسترده، زمینهساز یکی از خشنترین وقایع پس از ۱۷ شهریور شد: کشتار خونین دانشآموزان و مردم بیگناه در دانشگاه تهران در روز ۱۳ آبان ۱۳۵۷.
این جنایت، بیش از پیش ماهیت ضد مردمی رژیم پهلوی را رسوا کرد و بازتابهای آن چنان گسترده بود که تنها یک روز بعد، در ۱۴ آبان، دولت شریفامامی فروپاشید و جای خود را به دولت نظامی ازهاری داد.
۱۳ آبان؛ پیام امام و دانشگاه تهران در محاصره
پس از سفر امام خمینی(ره) از عراق به فرانسه در مهرماه ۱۳۵۷، نخستین پیام ایشان خطاب به دانشآموزان، دانشجویان، اساتید و طلاب صادر شد؛ پیامی که موجی تازه از مبارزات علیه استبداد و سلطه را برانگیخت. در بخشی از این پیام آمده بود: «هان ای عزیزان من! در محیط مدارس و دانشگاهها و دانشسراها آگاهانه و متعهد به پا خیزید و به هم بپیوندید و برای نجات اسلام و کشور کوشش کنید.» این سخنان، روحیهای تازه در میان نسل جوان دمید و دانشگاه تهران را به کانون اصلی اعتراضات بدل ساخت.
از دوم آبان، دانشآموزان با تعطیل کردن مدارس به سوی دانشگاه تهران حرکت میکردند و پس از سردادن شعار علیه حکومت، به خیابانهای اطراف میرفتند. این حرکت اعتراضی در روزهای نخست بدون خونریزی پایان یافت، اما حکومت با تعطیلی مدارس و بستن درهای دانشگاه تلاش کرد مانع ادامه تجمعات شود. با وجود این، دانشآموزان و دانشجویان با شکستن قفلها و ورود به دانشگاه، اعتراضات را ادامه دادند و در دانشگاههای دیگر نیز تجمعاتی شکل گرفت.
در سالگرد تبعید امام خمینی(ره) به دلیل مخالفت با لایحه کاپیتولاسیون، روز ۱۳ آبان ۱۳۵۷، تظاهرات دانشآموزی در سراسر کشور برگزار شد. در تهران، هزاران دانشآموز و دانشجو به سوی دانشگاه تهران روانه شدند و هر لحظه بر جمعیت افزوده میشد. از ساعت ۱۱ صبح نیروهای نظامی دانشگاه را محاصره کردند و حوالی ظهر، ارتش در مقابل در جنوبی دانشگاه مستقر شد. دقایقی بعد، نخستین نارنجکهای گاز اشکآور به داخل دانشگاه پرتاب شد و صحنهای تازه از خشونت و سرکوب رقم خورد؛ حادثهای که به خونینترین روز پس از واقعه ۱۷ شهریور تبدیل شد.
_ روزنامه اطلاعات در گزارشی با عنوان «میلیونها چشم آن شب گریست» روایت حمله به دانشگاه و کشتار خونین دانشآموزان و دانشجویان را به نقل یکی از شاهدان عینی اینگونه روایت میکند:
شنبه 13 آبان سال 57 ساعت 11 صبح، بیش از 7 هزار دانشآموز و دانشجو و اقشار دیگر مردم در محوطه دانشگاه تهران گرد آمده بودند و عدهای سرگرم تماشای نمایشگاه عکس بودند و گروهی به سخنرانی گوش میکردند.
ناگهان یک کپسول گاز اشکآور که در هوا میچرخید، روی زمین چمن دانشگاه فرود آمد. عدهای سراسیمه به سوی در ورودی دانشگاه دویدند، ولی در همین موقع صدای تیراندازی بلند شد. سربازان از پشت میلههای دانشگاه به سوی مردم بیدفاع و حقطلب شلیک میکردند. هنوز فریادهای نترسید، تیراندازی هوایی است بلند بود که دانشجویی به زمین در غلطید. از این لحظه به بعد دانشگاه و خیابانهای اطراف آن مبدل به صحنه جنگ و گریز شد.
ساعت 10 صبح آن روز اقشار مختلف مردم طی راهپیمایی با شکوهی به جلوی دانشگاه تهران رسیده بودند که مورد تعرض قوای انتظامی قرار گرفتند. گفته شد این هنگام یک مأمور با لباس شخصی و با استفاده از اسلحه کمری بهطرف دانشجویان شلیک کرد که از سوی دانشجویان خلع سلاح شد.
دانشجویان قصد داشتند آن روز به سوی منزل مجاهد کبیر آیتالله طالقانی راهپیمایی کنند. درست موقعی که میخواستند از دانشگاه خارج شوند با تیراندازی نیروهای انتظامی مواجه شدند و به دنبال آن دانشگاه صحنه این برخوردهای خونین گشت.
مجروحان توسط دانشجویان به چند بیمارستان منتقل شدند. در همان لحظات نخست قوای انتظامی وارد دانشگاه شدند و دانشجویان برای مقابله با این حمله آتش افروختند و به دنبال آن مأموران پس از چند متر پیشروی در دانشگاه آنجا را ترک کردند.
با شدت یافتن تظاهرات، مأموران حکومت نظامی خیابانهای اطراف دانشگاه و قسمتی از خیابان شاهرضای سابق را بستند و دانشجویان و دانشآموزان در خیابانهای بلوار الیزابت(کشاورز فعلی)، شاه(جمهوری اسلامی فعلی)، فخر رازی و آناتول فرانس(قدس فعلی) پراکنده شدند.
تظاهرکنندگان در چند نقطه خیابانهای شاه و پهلوی(ولیعصر) و خیابانهای منشعب از آن آتش افروختند و با دادن شعار اللهاکبر، لاالهالاالله، از این سو به آن سو فرار میکردند.
ساعت 2 بعدازظهر مجدداً سربازان حکومت نظامی بر روی دانشجویان و دانشآموزان که در داخل دانشگاه بودند، تیراندازی کردند، که در همان لحظات اول تعدادی از دانشجویان به زمین افتادند و در خون غلتیدند.
کمکم تظاهرات به بیرون از دانشگاه کشیده شد و سرتاسر تهران به میدان جنگ تبدیل شد. در این تظاهرات خیابانی 30 نقطه تهران به آتش کشیده شد. جنگ و گریز مأموران فرمانداری نظامی با دانشجویان تا پاسی از شب ادامه داشت.
_ در مورد نحوه تیراندازی به سوی دانشآموزان، روزنامه آیندگان چنین نوشت:
«مأموران ضمن پخش گاز اشکآور، به تیراندازی ادامه دادند. گرچه تیراندازیها بیشتر هوایی بود ولی برخی از مأموران نیز مستقیماً به سوی تظاهرکنندگان تیراندازی کردند و دانشگاه صحنه خونین این برخوردها شد.»
حادثه ۱۳ آبان ۱۳۵۷ در دانشگاه تهران، پس از واقعه خونین ۱۷ شهریور همان سال، دومین رویداد مرگبار در دوران کوتاه نخستوزیری جعفر شریفامامی بود. این اعتراضات که با حضور گسترده دانشآموزان، دانشجویان و دیگر اقشار مردم شکل گرفت، با شلیک گاز اشکآور آغاز شد و سپس با گلولههای مستقیم نیروهای نظامی به خون کشیده شد.
در جریان این واقعه، یک دانشآموز جان خود را از دست داد و سه نفر دیگر مجروح شدند. این کشتار، بار دیگر چهره خشن و ضد مردمی رژیم پهلوی را آشکار ساخت و به یکی از نقاط عطف در مسیر شتاب گرفتن انقلاب اسلامی بدل شد؛ روزی که خون دانشآموزان، دانشگاه تهران را به نماد مقاومت و ایستادگی تبدیل کرد.
آمار شهدا؛ روایتهای متفاوت از خونینترین روز دانشگاه تهران
حادثه ۱۳ آبان ۱۳۵۷ دانشگاه تهران، یکی از مبهمترین و در عین حال تلخترین رویدادهای انقلاب اسلامی است؛ رویدادی که درباره تعداد شهدا و زخمیهای آن روایتهای گوناگونی وجود دارد. برخی گزارشها تعداد کشتهشدگان را بین ۸ تا ۱۰ نفر و زخمیها را حدود ۸۰ نفر اعلام کردند. در مقابل، دانشجویان حاضر در صحنه، آمار شهدا را بسیار بیشتر دانسته و رقم ۶۵ نفر را اعلام کردند.
روزنامه آیندگان نیز در گزارشی که فردای حادثه بهطور مفصل منتشر شد، نوشت: جوانان با پلاکاردهایی در دست، شعار «دانشگاه شهید داد» سر میدادند و تعداد کشتهشدگان را ۶۵ نفر ذکر میکردند. این اختلاف در آمار، خود نشاندهنده شدت و گستردگی فاجعهای است که در آن روز دانشگاه تهران را به صحنه خون و آتش بدل کرد.
پیام امام خمینی پس از کشتار ۱۳ آبان؛ وعده صبر و پیروزی
یک روز پس از حادثه خونین ۱۳ آبان ۱۳۵۷، امام خمینی(ره) در سخنرانیای پرشور علیه رژیم پهلوی، جنایات شاه را محکوم کرد و مردم را به صبر و امید به پیروزی نهایی فراخواند. ایشان با اشاره به کشتار دانشآموزان و دانشجویان در دانشگاه تهران فرمودند:
«من نمیدانم از کدام مصیبتهای ملت و از کدام جنایتهای شاه بنویسم؛ قلم من عاجز است. آیا جنایاتی را که در دانشگاه به دست دژخیمان شاه واقع شد، متذکر شوم.. عزیزان من! صبور باشید که پیروزی نهایی نزدیک و خدا با صابران است.. صدای آزادیخواهی و استقلالطلبی شما را به گوش جهانیان رسانده و میرسانم».
پیام ۱۴ آبان، نه تنها پاسخی به جنایت دانشگاه تهران بود، بلکه بهعنوان نقطهای مهم در تاریخ انقلاب اسلامی شناخته میشود؛ روزی که رهبر انقلاب با کلامی استوار، خون شهیدان ۱۳ آبان را به پرچم ایستادگی و پیروزی ملت ایران پیوند زد.
واکنشها به کشتار ۱۳ آبان؛ سقوط دولت آشتی ملی و شعلهور شدن اعتراضات
حادثه خونین ۱۳ آبان ۱۳۵۷ در دانشگاه تهران، موجی از واکنشهای گسترده سیاسی و اجتماعی را در پی داشت. پخش تصاویر تیراندازی مستقیم سربازان به سوی دانشآموزان و دانشجویان در اخبار شبانگاهی تلویزیون ایران، افکار عمومی را به شدت تکان داد. امام خمینی(ره) در پیامی از فرانسه، این جنایت را محکوم کرد و با دعوت مردم به صبر، وعده پیروزی نهایی را داد.
بازار تهران در اعتراض به این کشتار تعطیل شد و چند مقام دولتی از جمله وزیر آموزشوپرورش، وزیر علوم و رئیس تلویزیون ملی ایران استعفا دادند. ناصرالدین شاهحسینی، مدیرعامل تلویزیون، به دلیل پخش بدون سانسور تصاویر حادثه، بلافاصله کنارهگیری کرد.
دولت شریفامامی را که با شعار «آشتی ملی» روی کار آمده بود، تنها پس از هفتاد روز به سقوط کشاند. محمدرضا شاه پهلوی نیز غلامرضا ازهاری را به نخستوزیری منصوب کرد تا دولت نظامی تشکیل دهد.
در همین روزها، امام خمینی(ره) در ۱۴ آبان به شهید آیتالله بهشتی دستور داد تا به همراه استاد مرتضی مطهری، شورای انقلاب اسلامی ایران را پایهگذاری کنند؛ اقدامی که مسیر انقلاب را سازمانیافتهتر ساخت.
بازتابهای حادثه تنها محدود به تهران نبود. درگیریهای شدید میان مردم و نیروهای امنیتی در شهرهای مختلف از جمله نیشابور، کرمان، اهواز، ارومیه، شیراز، تبریز، قم، همدان، ورامین و دهها شهر دیگر رخ داد. در کرمانشاه، تظاهرات دبیرستانها در ۱۸ آبان شدت گرفت و تا پایان ماه ادامه یافت. حضور گسترده دختران دانشآموز در این اعتراضات چشمگیر بود و بسیاری از آنان توسط پلیس دستگیر شدند.
در ۲۰ آبان نیز دانشآموزان و فرهنگیان خرمآباد تظاهراتی گسترده برپا کردند. این اعتراضات دانشآموزی و مردمی، پس از کشتار ۱۳ آبان، بهصورت پیوسته در سراسر کشور ادامه یافت و به یکی از عوامل اصلی در فروپاشی سلطنت پهلوی بدل شد.
۱۳ آبان؛ یادمان خونین دانشآموزان و نامگذاری یک روز تاریخی
علت نامگذاری روز دانشآموز به ۱۳ آبان، ریشه در بیانیهای دارد که جمعی از دانشآموزان مدارس تهران در ۱۶ بهمن ۱۳۵۷ صادر کردند. آنان در این بیانیه اعلام کردند: «ما دانشآموزان ایرانی روز شنبه سیزدهم آبان ۱۳۵۷ را به عنوان روز دانشآموز اعلام نموده و قصد داریم هر ساله با یاد شهیدان جنبش دانشآموزی در این روز بر وحدت و یکپارچگی خود بیفزاییم».
این تصمیم، بازتابی از خونهای ریختهشده در دانشگاه تهران و نمادی از ایستادگی نسل جوان در برابر رژیم پهلوی بود. به همین منظور، ۱۳ آبان در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران به عنوان «روز دانشآموز» ثبت شد؛ روزی که نه تنها یادآور فداکاری دانشآموزان شهید است، بلکه فرصتی برای بازخوانی نقش بیبدیل آنان در پیروزی انقلاب اسلامی به شمار میرود.
ثبت دیدگاه